ارسالکننده : حمید رستمی در : 15/12/88 11:55 عصر
انتخابات دهم و
بازآرایی جغرافیای سیاسی ایران
محمود احمدی نژاد در جریان انتخابات
دهم ریاست جمهوری به صورتی باعث رنجش برخی نخبگان و بزرگان کشور شد. در مناظرات
انتخاباتی چهره های میانه رو و اصولگرایی چون آیت الله هاشمی رفسنجانی و علی اکبر
ناطق نوری نیز از تیغ انتقادات احمدی نژاد بی بهره نماندند، در تبلیغات انتخاباتی
هم که با ادبیات متفاوت تمام منتقدان اصولگرای احمدی نژاد به عدول از اصولگرایی محکوم
می شدند. با اعلام نتایج انتخابات توسط وزارت کشور و تمدید حضور احمدی نژاد در
پاستور بسیاری بر این عقیده بودند که برای اداره امور، بهتر به نظر می رسد احمدی
نژاد و حلقه حامیان وی دست کم از اصولگرایانی که در مدت انتخابات مورد هجوم قرار
گرفته بودند، دلجویی کنند. در مقطع کنونی به نظر می رسد دیگر نتوان جغرافیای سیاسی
ایران را با توجه به تقسیم بندی های سنتی دو دهه گذشته مورد تحلیل قرار داد. با
توجه به تحولات اخیر، هر چند بخشی از جریان راست سنتی برای ماندن در عرصه سیاسی بر
همه اقدامات احمدی نژاد مهر تایید می زند و به صورتی به دنباله جناح چپ جدید بدل
شده است اما بخش عمده جناح راست سنتی در کنار جریان های باسابقه نظام یعنی چپ و
راست مدرن حول چند محور کلی به تفاهمی نا نوشته رسیده اند: تفاهماتی با محورهایی
از قبیل اتخاذ رویکرد غیرتهاجمی و مشارکت جویانه با جهان، کاهش تصدی گری دولت در
امور جاری به ویژه اقتصاد، جلوگیری از شوک درمانی های اقتصادی، رسیدن به نوعی
تفاهم و وحدت بین جریان های معتقد به انقلاب و... باید منتظر ماند و دید که در این صف
آرایی تازه جناح چپ جدید می تواند سیطره خود بر امور اجرایی را ادامه دهد یا در
مواجهه با این اتحاد بزرگ، ناگزیر به اصلاح عملکرد خود خواهد شد. این پرسشی است که
آینده به آن پاسخ خواهد داد.
اعتماد
کلمات کلیدی :
ارسالکننده : حمید رستمی در : 15/12/88 11:54 عصر
چپ جدید
آخرین بخش این جدول که امروز شاید
بسیار بیشتر از آن دوره اهمیت داشته باشد جناح چپ جدید بود. بنا بر تحلیل نشریه
عصر ما، چپ جدید شامل نیروهایی بودند که در دهه نخست و دوم انقلاب از سوی
دولتمردان کمتر مورد توجه قرار گرفته بودند و در نتیجه در بخش های حاشیه یی اداره
کشور، چه در زمان جنگ و چه در زمان سازندگی حضور داشتند. این جناح از نظر اعتقادی
معتقد به بازگشت به ریشه ها بود و در آن مقطع زمانی به صورت دنباله جناح راست سنتی
فعالیت می کرد. نوع رفتار تهاجمی این جریان نسبت به روشنفکران و دگراندیشان بیانگر
واهمه شدید و واکنش های انفعالی این جریان در برابر موج مدرنیته به شمار می آمد.
چپ
جدید بخش عمده یی از مدیران دو دهه نظام را متهم به ضعف و احیاناً فساد می کرد. از
نظر اقتصادی نیز طرفدار اعمال نقش پررنگ دولت در این حوزه برای رسیدن به عدالت
بود. آن زمان این طیف به دو گروه عمده جمعیت دفاع از ارزش ها و گروه های موسوم به
انصار حزب الله تقسیم می شد. آن زمان نشریات کیهان، صبح، یالثارات، ارزش ها و...
به عنوان ارگان اصلی این جناح شناخته می شدند. چپ جدید در عرصه فرهنگ هم بر نظارت
های گسترده بر محصولات فرهنگی اصرار می ورزید. فشارهای نشریات و حامیان این جریان
در سال 71 سبب شد سیدمحمد خاتمی وزیر ارشاد دولت هاشمی از سمت خود استعفا دهد. در
حوزه سیاست خارجی نیز چپ جدید به شدت ماجراجو به نظر می رسید. بخش هایی از جریان
چپ جدید در تشکل هایی چون انصار حزب الله سازماندهی شدند. بخشی از نزدیکان این نوع
تفکر نیز بعدها تشکل هایی چون جمعیت ایثارگران را بنیان نهادند. این جریان تلاش
داشت نمایندگی اقشار حاشیه یی و محروم شهر ها و روستاها را به دست آورد. نشریه عصر
ما آن زمان معتقد بود سه جریان راست سنتی، راست مدرن و چپ جدید در اتحادی نانوشته
برای حذف چپ تلاش می کنند. با این حال چرخ روزگار چرخید و دو سال بعد راست مدرن
نیز در کنار چپ سنتی قرار گرفت. در دوره اصلاحات هرچند برخی از شعارها و اهداف
جناح های مختلف تغییر کرد اما با همه فراز و فرودهای اتحاد راست سنتی و بخش عمده
چپ جدید ذیل خیمه اصولگرایی و همراهی راست مدرن، بخشی از طیف خط امام، جمعیت دفاع
از ارزش ها و چپ زیر چتر اصلاح طلبی ادامه یافت.
یوم الفصل
محمود احمدی نژاد پیش از انتخابات
ریاست جمهوری نهم در جمع هواداران خود این انتخابات را یوم الفصل نامیده بود. هر
چند مراد وی از به کارگیری آن لفظ بیشتر برای معرفی حامیان وی به عنوان حامیان
اصلی انقلاب و نظام بود اما به نظر می رسد این لفظ برای انتخابات نهم توصیفی بسیار
مناسب است. در این انتخابات با فروپاشی جبهه های پیشین هر یک از جناح ها با شوالیه
اختصاصی خود گام به میدان نهادند. راست سنتی با علی لاریجانی، آمیزه راست سنتی و
مدرن با قالیباف، راست مدرن با هاشمی رفسنجانی، چپ سنتی و متحدانش با کروبی و معین
و سرانجام چپ جدید با محمود احمدی نژاد وارد مبارزه شدند. در این رقابت نزدیک و
نفسگیر هرچند در دور اول چپ جدید با کمتر از یک میلیون رای از رقبا پیشی گرفت اما
در دور دوم توانست برای نخستین بار از سایه پدرخوانده های راست سنتی خارج و به
صورت مستقل راهی پاستور شود. هر چند جناح راست سنتی تلاش کرد موفقیت احمدی نژاد را
در رزومه افتخارات جریان اصولگرا یادداشت کند اما احمدی نژاد و حلقه یاران وی
تمایل چندانی به این امر نداشتند و به انحای مختلف تلاش کردند حساب خود را از
جریان راست سنتی جدا کنند.
دوران اقبال چپ جدید
تیر 84 در تقویم چپ جدید نقطه عطفی به
شمار می رود که بر پایه آن برای نخستین بار در طول تاریخ جمهوری اسلامی این جریان
توانست شاهد قدرت اجرایی را در آغوش بگیرد. اگر کارنامه چهارساله این جریان را
بررسی کنیم شاهد خواهیم بود که بسیاری از توصیفاتی که «عصرما» درباره این جناح به
کار برده بود با عملکرد این جناح انطباق کامل داشت. افزایش غیرقابل انکار نقش دولت
در عرصه عمومی به ویژه در بخش اقتصاد با وجود ابلاغ سیاست های کلی اصل 44 به شهادت
آمار مراجع معتبر بین المللی را می توان شاهدی بر این مدعا دانست. حضور چهره های
ناشناس در کابینه احمدی نژاد و همچنین نوعی تلاش برای کمرنگ کردن دستاوردهای دولت
های گذشته نیز نشان از این امر می داد که حلقه حامیان احمدی نژاد به سبب عدم حضور
در بخش های کلان مدیریتی در دولت های گذشته با نوعی بدبینی به مدیران پیشین و
کارنامه آنان می نگرند. نزدیکی با کشورهای چپگرای امریکای لاتین در کنار برخی موضع
گیری های دولت نهم در حوزه دیپلماسی نیز با پیش بینی های صورت گرفته مطابقت داشت
شاید تنها موارد مورد مناقشه که بتوان به آن اشاره کرد نخست کم توجهی این جناح به
دغدغه های علمای سنتی قم و دیگر نکته قابل بحث تلاش قابل توجه احمدی نژاد برای
ارتباط با ایالات متحده باشد. جناح چپ جدید در انتخابات شوراهای سوم و مجلس هشتم
تلاش کرد حساب خود را از بقیه اصولگرایان به ویژه راست سنتی و اصولگرایان منتقد
جدا کند. این جریان با استفاده از این ادبیات آرام آرام خود را از بخش های سنتی
حوزه علمیه نیز جدا کرد.
کلمات کلیدی :
ارسالکننده : حمید رستمی در : 15/12/88 11:51 عصر
قسمت اول
با نگاهی گذرا به تاریخچه نظام جمهوری اسلامی و تاملی اندک
در آن درمی یابیم که در این سه دهه با تمام تحولات صورت گرفته، صحنه سیاست ایران
میدان زورآزمایی و رقابت دو جریان قدرتمند بوده است: دو جریانی که هر چند در نام
ها و حتی اهداف و شعارها در این سه دهه تغییراتی داشته اند اما ماهیت کلی خود را
حفظ کرده اند. زمانی این رقابت ها در دوقطبی خط امام- راست
سنتی متجلی می شد و زمانی دیگر در جناح چپ و راست. زمانی نام محافظه کار و نوگرا
را به خود اختصاص می دادند و دوره یی اصولگرا و اصلاح طلب.
با این حال بسیاری از ناظران
جغرافیای سیاست در ایران بر این باور هستند که یکی از پیامدهای انتخابات دهم ریاست
جمهوری دگرگونی گسترده در نوع آرایش نیروها و فضای سیاسی بوده است. به عقیده این
تحلیلگران در دوران پساانتخابات 22 خرداد هم زمین بازی وهم بازیگران اصلی تا حدود
زیادی تغییر کرده اند و دیگر نمی توان تحولات و منازعات سیاسی را در چارچوب رقابت
های سنتی دو جریان اصلی نظام دسته بندی کرد. بر این مبنا به نظر می رسد برای تحلیل
اتفاقات اخیر و پیش بینی تحولات آینده باید تابلوی میدان سیاست در ایران را با
صورت بندی های جدید بازآرایی کرد. برای شناخت وضعیت فعلی بد نیست نگاهی به تابلوی
گذشته میدان سیاست کشور داشته باشیم. در اواسط سال 73 نشریه عصرما ارگان سازمان مجاهدین انقلاب
اسلامی ایران از احزاب طیف چپ آن دوره در تحلیل مفصلی به صورت بندی بازیگران میدان
سیاست در ایران پرداخت. این تحلیل اگرچه از سوی رقبا با انتقادها و اما و اگرهایی
مواجه شد اما به سبب قرین بودن آن با واقعیت های دهه 70 از سوی بخش عمده یی از
تحلیلگران و بازیگران سیاسی کشور مورد پذیرش قرار گرفت. «عصرما» در تحلیل خود نقش
آفرینان اصلی میدان رقابت های سیاسی آن دوره را به چهار دسته تقسیم بندی کرد.
راست
سنتی
نخستین بخش جدول تقسیم بندی
به جریان راست سنتی اختصاص داشت. بنا بر تحلیل مورد اشاره این جناح شامل جامعه مدرسین
حوزه علمیه قم، جامعه روحانیت مبارز، هیات موتلفه و تشکل های همسو می شد. در تعریف
ارائه شده این جریان از نظر اعتقادی و مذهبی در سلک معتقدان به قرائت سنتی از دین
و حکومت اسلامی قرار می گرفت. در بخش دیدگاه های اقتصادی نیز هر چند جناح راست سنتی به مالکیت خصوصی
اعتقاد داشت اما در این زمینه بیشتر به تجارت و حفظ مناسبات قدیمی بازار تعلق خاطر
داشت. در حوزه مباحث فرهنگی نیز خواهان کنترل حداکثری دولت بر محصولات فرهنگی به
شمار می آمد. این جناح در بخش سیاست خارجی هم خواهان روابط بسیار محتاطانه و کم
تنش با جهان بود. با این تحلیل به نظر می رسید که بدنه اجتماعی این جریان بیشتر در
اقشار سنتی شهری قابل تعریف و جست وجو است.
چپ
در بخش دوم این جدول چپ قرار می
گرفت. جناحی متشکل از مجمع روحانیون مبارز، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران،
دفتر تحکیم وحدت، انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه ها و...که در دهه نخست انقلاب بخش
عمده مدیریت کشور را بر عهده داشتند و در سال های ابتدایی دهه 70 تا حدود زیادی از
قدرت کنار گذاشته شده بودند. در آن دوره این جناح در بخش اقتصاد معتقد به دخالت
گسترده دولت بود. این جریان در نشریات خود از جمله سلام، عصرما و مبین به صراحت به
سیاست های اقتصادی موسوم به تعدیل هاشمی رفسنجانی انتقاد داشت و آن را موجب افزایش
شکاف فقیر و غنی می دانست. در حوزه سیاست خارجی دید جناح چپ سنتی هنوز بسیار
ایدئولوژیک بود و هر چند با کلیت طرح تنش زدایی دولت هاشمی مخالفتی نداشت اما در
برخی گره های دیپلماتیک هرگونه نرمشی را فاصله گرفتن از آرمان های نظام ارزیابی می
کرد. اما در حوزه فرهنگ این جریان نگاهی مدارامحورانه داشت و به سبب حاکمیت نسبی
این نوع نگاه در دوره زعامت یکی از چهره های کلیدی این جریان بر وزارت فرهنگ کشور
بخش عمده یی از چهره های هنری و روشنفکری دیدی مثبت نسبت به این جناح داشتند. بدنه
اجتماعی این جناح در حوزه شهری با بدنه راست سنتی همپوشانی هایی داشت اما این
جریان در بخش های دانشگاهی و فرهنگی گوی سبقت را از رقیب قدیمی خود ربوده بود.
راست
مدرن
راست مدرن سومین بخش جدول
نشریه عصر ما را تشکیل می داد: جناحی شامل تکنوکرات های دوران سازندگی و بخشی از
نزدیکان هاشمی رفسنجانی با نگاهی توسعه محور.
طبق نظر این جناح همه مباحث دیگر
کشور ذیل عنوان توسعه اهمیت می یافت. این جریان نوخاسته که از دل جریان راست سنتی
در کنار برخی ریزش های جناح چپ رشد یافته بود و در آن دوره شاهین اقبال را بر دوش
خود می دید، توانست با مدد رئیس جمهور وقت و نشریات جدید و رنگی خود از جمله
همشهری و آفتابگردان ایرانیان را با حضور نگرشی جدید در عرصه اداره کشور آشنا کند.
دو سال بعد با تاسیس حزب کارگزاران سازندگی این جریان به صورت رسمی دارای تشکلی
سیاسی شد. راست مدرن با توجه ویژه به مالکیت خصوصی و علاقه به اقتصاد آزاد دشمنان
سنتی زیادی برای خود دست و پا کرد. این جریان در حوزه سیاست خارجی معتقد به
ایدئولوژی زدایی بود و در این زمینه گام هایی را نیز برداشت و در حوزه فرهنگ نیز
تا حدود زیادی با چپ سنتی هم آوایی داشت. راست مدرن به صراحت هدف اصلی خود را
همراه سازی طبقه متوسط شهری با خود عنوان کرده بود.
کلمات کلیدی :
